اودیسه | قسمت اول: پایان جنگ تروا و آغاز سفری که ده سال طول کشید

⏰زمان مطالعه: 23 دقیقه

جدول شخصیت‌ها

دریایی که هرگز آرام نمی‌گیرد

دریای اژه، در سکوت، رازهای بی‌شماری را در دل خود پنهان کرده است. اگر آن روزها کسی بر صخره‌های ایتاکا می‌نشست و چشم به افق می‌دوخت، شاید در میان صدای موج‌ها زمزمه‌ای می‌شنید؛ نامی که سال‌ها بود دیگر بر زبان هیچ‌کس در آن جزیره جاری نمی‌شد: اودیسئوس.

ده سال از جنگی گذشته است که تروا را به خاک و خون کشید. ده سال از روزی که کشتی‌های یونانی، با بادبان‌هایی آکنده از امید، ساحل ایتاکا را ترک کردند.

 اکنون که جنگ به پایان رسیده و جنگجویان، یکی پس از دیگری، به خانه‌هایشان بازمی‌گردند، هنوز هیچ خبری از پادشاه ایتاکا نیست؛ نه نامه‌ای، نه پیامی و نه حتی خبری که بتوان به آن اطمینان کرد. گویی دریا او را در ژرفای خود بلعیده و هیچ نشانی از او بر جای نگذاشته است.

اما داستان واقعی از همین‌جا آغاز می‌شود؛ نه از میدان‌های نبرد تروا، بلکه از دل سفری که سرنوشت، آن را به آزمونی طولانی و بی‌رحمانه تبدیل می‌کند.

 مردی که با هوش و تدبیرش جنگی را به پایان رساند که تنها با شمشیر قابل پیروزی نبود، اکنون باید با همان خرد، راه بازگشت به خانه را پیدا کند؛ راهی که خدایان تصمیم گرفته‌اند از خودِ جنگ نیز طولانی‌تر و دشوارتر باشد.

اودیسئوس؛ مردی که با فکر می‌جنگید

برای درک این سفر، باید ابتدا مردی را شناخت که قهرمان آن است. اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، از آن دسته جنگاورانی نبود که آوازه‌شان به قدرت بازو یا هیبتشان باشد. 

او نه بلندقدترین جنگجوی یونان بود و نه نیرومندترین. آنچه او را از میان صدها فرمانده و پهلوان متمایز می‌کرد، ذهنی تیزبین و هوشی بود که هیچ‌گاه از جست‌وجوی راه‌حل بازنمی‌ایستاد.

یونانی‌ها او را «پولومِتیس» می‌نامیدند؛ لقبی به معنای «صاحب تدبیرهای بسیار». این عنوان کاملاً برازنده او بود. زمانی که آشیل در میدان نبرد با خشم می‌جنگید و آژاکس با نیروی جسمانی‌اش دشمنان را به وحشت می‌انداخت، اودیسئوس بیش از هر چیز به فکر نقشه‌ای بود که نتیجه جنگ را تغییر دهد.

 او همان کسی بود که هرگاه همه راه‌ها به بن‌بست می‌رسید، راهی پیدا می‌کرد که به ذهن هیچ‌کس خطور نکرده بود.

پدرش، لائرتس، پادشاهی سالخورده و باتجربه بود و مادرش آنتیکلیا. بااین‌حال، آنچه از اودیسئوس شخصیتی متفاوت ساخت، تنها تبار سلطنتی‌اش نبود؛ بلکه تربیتی بود که از او مردی محتاط، صبور و در عین حال قاطع در تصمیم‌گیری ساخت.

 او همسری داشت به نام پنلوپه؛ زنی که هوش و درایتش کمتر از خود او نبود. همچنین پسری خردسال به نام تلماخوس داشت که هنگام ترک ایتاکا، هنوز در گهواره خوابیده بود.

در روایت‌های اساطیری آمده است که اودیسئوس هرگز مشتاق رفتن به جنگ نبود. زمانی که فرستادگان یونانی برای بردن او به تروا آمدند، تلاش کرد خود را دیوانه نشان دهد. گاوآهنی برداشت و به‌جای شخم زدن زمین، شن‌های ساحل را شخم زد و بر آن‌ها نمک پاشید؛ رفتاری که قرار بود نشانه جنون او باشد. 

اما پالامدس، یکی از زیرک‌ترین فرستادگان، نوزادش، تلماخوس، را درست در مسیر گاوآهن قرار داد. اودیسئوس بی‌درنگ مسیرش را تغییر داد تا آسیبی به فرزندش نرسد و همین واکنش، نقشه‌اش را برملا کرد. از آن لحظه دیگر راه گریزی وجود نداشت؛ او ناچار بود راهی جنگ شود.

اودیسئوس در دشت‌های تروا ثابت کرد که گاهی یک ذهن هوشمند، از هزار شمشیر برنده‌تر است.

پایان جنگی که ده سال طول کشید

جنگ تروا برای تصرف شهری آغاز شد که دیوارهای مستحکم آن، سال‌ها در برابر هر حمله‌ای مقاومت می‌کردند. هلن، همسر منلائوس، به تروا برده شده بود؛ چه با میل خود و چه با فریب پاریس، شاهزاده تروایی. همین اتفاق بهانه‌ای شد تا پادشاهان و فرمانروایان سراسر یونان زیر یک پرچم گرد هم آیند و لشکری بزرگ را برای حمله به تروا فراهم کنند.

اما فتح این شهر به آن آسانی که تصور می‌شد، نبود. دیوارهای بلند و استوار تروا در برابر سپاه یونان مقاومت کردند و جنگی که قرار بود کوتاه باشد، به نبردی فرسایشی تبدیل شد؛ نبردی که ده سال به طول انجامید و هزاران جنگجو را در پشت دیوارهای شهر زمین‌گیر کرد.

نقشه‌ای که فقط اودیسئوس می‌توانست طراحی کند

وقتی همه راه‌های فتح تروا آزموده شده بود؛ از نبردهای تن‌به‌تن و محاصره گرفته تا دوئل‌های سرنوشت‌ساز، این اودیسئوس بود که نقشه‌ای را پیشنهاد کرد که در نگاه نخست، بیشتر به جنون شباهت داشت تا یک راهکار نظامی؛ ساختن اسبی چوبی و غول‌پیکر، پنهان کردن گروهی از جنگجویان درون آن و فریب دادن تروایی‌ها برای این‌که خودشان این سازه را به داخل شهر ببرند.

نقشه دقیقاً همان‌گونه که اودیسئوس پیش‌بینی کرده بود، نتیجه داد. تروایی‌ها که از ده سال جنگ فرسوده شده بودند و گمان می‌کردند یونانی‌ها سرانجام شکست را پذیرفته و سرزمینشان را ترک کرده‌اند، اسب چوبی را هدیه‌ای مقدس از سوی خدایان پنداشتند و آن را با افتخار به درون شهر بردند.

 اما نیمه‌شب، زمانی که شهر در جشن پیروزی و سرمستی فرو رفته بود، جنگجویان یونانی از اسب بیرون آمدند، دروازه‌های شهر را گشودند و راه را برای ورود باقی سپاه هموار کردند.

تروا در همان شب سقوط کرد. شهری که ده سال در برابر بزرگ‌ترین ارتش یونان مقاومت کرده بود، سرانجام نه با زور شمشیر، بلکه با یک نیرنگ از پا درآمد. آتش، کاخ‌ها و برج‌های شهر را در خود فرو برد و نسل بزرگی از جنگجویان تروایی نابود شد.

اودیسئوس در آن شب، هم قهرمان پیروزی بود و هم شاهد فاجعه‌ای که نقشه خودش رقم زده بود. او به‌خوبی می‌دانست که این پیروزی، بی‌جواب نخواهد ماند.

بذر خشمی که در دل خدایان کاشته شد

آنچه اودیسئوس در واپسین شب‌های جنگ نمی‌دانست، این بود که برخی از تصمیم‌های یونانیان و شاید حتی برخی از کارهای خودش، خشم خدایان را برخواهد انگیخت. در جریان سقوط تروا، معابد شهر در آتش سوختند و شماری از جنگجویان یونانی در سرمستی پیروزی، حرمت قربانگاه‌ها و مکان‌های مقدس را نادیده گرفتند.

همین بی‌حرمتی‌ها کافی بود تا خدایان که هر یک به شکلی در سرنوشت این جنگ نقش داشتند، روی خوش خود را از فاتحان برگردانند. از همان لحظه، بازگشت یونانیان دیگر سفری عادی نبود، بلکه به آزمونی دشوار و سرشار از رنج تبدیل شد.

برای بسیاری از فرماندهان یونانی، این خشم در قالب توفان‌های سهمگین، کشتی‌شکستگی و بازگشت‌های نافرجام خود را نشان داد؛ اما سرنوشت اودیسئوس از همه دشوارتر بود؛ زیرا دشمنی یکی از قدرتمندترین خدایان المپ در انتظار او بود: پوزئیدون، خدای دریاها.

پوزئیدون؛ خدایی که هرگز نمی‌بخشد

در میان خدایان المپ، همه نسبت به سرنوشت اودیسئوس یکسان نمی‌اندیشیدند. برخی از آنان هنوز از قهرمانان یونانی حمایت می‌کردند، اما یکی از قدرتمندترین خدایان، به‌زودی به بزرگ‌ترین دشمن او تبدیل می‌شد؛ پوزئیدون، فرمانروای دریاها.

هنوز اودیسئوس نمی‌دانست که در یکی از جزایر پیش رو، تصمیمی خواهد گرفت که خشم این خدا را برای سال‌ها بر او فرود می‌آورد. همان تصمیم، مسیر بازگشتش را به سفری پر از طوفان، رنج و جدایی تبدیل خواهد کرد.

ایتاکا؛ جزیره‌ای که در انتظار فرسوده می‌شود.

در همین حال، در آن‌سوی دریاها جزیره کوچک و صخره‌ای ایتاکا، در غیاب پادشاهش، آرام‌آرام رو به آشفتگی و ویرانی می‌رفت. سال‌ها انتظار، نه‌تنها مردم جزیره، بلکه کاخ اودیسئوس را نیز در بلاتکلیفی و فرسودگی فرو برده بود.

پنلوپه؛ ملکه‌ای که با خردش می‌جنگید.

پنلوپه، همسر اودیسئوس، ده سال بود که در کاخ ایتاکا چشم‌انتظار مردی مانده بود که   هیچ‌کس نمی‌توانست با اطمینان بگوید هنوز زنده است. اما برای پنلوپه، تا زمانی که حقیقت روشن نمی‌شد، امید هنوز نمرده بود.

در این میان ده‌ها تن از اشراف‌زادگان ایتاکا و جزایر اطراف، با این باور که اودیسئوس هرگز بازنخواهد گشت، در کاخ او گرد هم آمده بودند؛ آن‌ها هر روز از سفره پادشاه غایب می‌خوردند و می‌آشامیدند و هر یک امیدوار بود که پنلوپه سرانجام انتظار را کنار بگذارد و او را به همسری برگزیند.

اما پنلوپه، همانند اودیسئوس باور داشت که گاهی پیروزی نه با زور، بلکه با تدبیر به دست می‌آید. او برای به تعویق انداختن این ازدواج، نقشه‌ای هوشمندانه کشید:
او اعلام کرد که پس از اتمامِ بافتِ کفن  برای اودیسئوس، یکی از خواستگاران را انتخاب خواهد کرد؛ او روزها بی‌وقفه می‌بافت، اما هر شب در سکوت، آنچه را بافته بود از هم می‌گشود تا کار هرگز به پایان نرسد!

این ترفند سال‌ها ادامه داشت؛ تا اینکه سرانجام یکی از خدمتکاران، راز او را برای خواستگاران فاش کرد.

تلماخوس؛ پسری که هرگز پدرش را نشناخت

در گوشه‌ای از همان کاخ، تلماخوس آرام‌آرام به جوانی قدم می‌گذاشت. پسری که هنگام ترک ایتاکا از سوی پدرش تنها نوزادی در آغوش مادر بود، بی‌آنکه حتی یک خاطره از پدرش در ذهن داشته باشد، اکنون به سن جوانی رسیده بود. تنها تصویری که او از اودیسئوس می‌شناخت، از دل روایت‌هایی شکل گرفته بود که دیگران درباره دلاوری، خرد و تدبیر او بازگو می‌کردند.

تلماخوس هر روز شاهد بود که خواستگاران بی‌پروا ثروت خاندانش را به تاراج می‌برند، حرمت مادرش را نادیده می‌گیرند و حتی برای از میان برداشتن او نقشه می‌کشند. بااین‌حال، در خانه‌ای که حق فرمانروایی‌اش بود، هنوز قدرتی برای مقابله با آنان نداشت. او در آستانه مرد شدن بود، اما هنوز فرصت نیافته بود جای خالی پدر را پر کند.

ایتاکا در غیاب پادشاهش، روزبه‌روز بیشتر در آشوب و بی‌نظمی فرو می‌رفت. جزیره بیش از هر زمان دیگری به بازگشت اودیسئوس نیاز داشت؛ مردی که تنها حضور او می‌توانست نظم ازدست‌رفته را دوباره به ایتاکا بازگرداند.

سفری که قرار نبود این‌قدر طول بکشد

نباید فراموش کنیم که سفر اودیسئوس در آغاز، قرار نبود به حماسه‌ای ده‌ساله تبدیل شود. هدف او ساده بود؛ شاید ساده‌ترین آرزوی هر انسانی: بازگشت به خانه.

  «هیچ سرزمینی برای انسان، عزیزتر از خانه و خانواده‌اش نیست.»

 او تنها می‌خواست دوباره پنلوپه را در آغوش بگیرد، پسری را ببیند که هنگام ترک ایتاکا هنوز نوزادی بیش نبود و اکنون باید به جوانی رسیده باشد و بار دیگر بر تخت پادشاهی سرزمینی بنشیند که سال‌ها برایش دلتنگ بود.

اما میان اودیسئوس و ایتاکا، دیگر تنها دریا قرار نداشت. آن پهنه آبی به میدان نبردی میان اراده یک انسان و خشم یک خدا تبدیل شده بود.

در ادامه این سفر، اودیسئوس پا به سرزمین‌هایی خواهد گذاشت که هر کدام آزمونی تازه برای عقل، شجاعت و اراده او هستند؛ جزایری که رازهایشان حتی برای خدایان نیز هراس‌آور است. اما هنوز زمان آن نرسیده که پرده از آن‌ها برداریم.

در این نقطه از داستان، تنها یک چیز را می‌دانیم: جنگ به پایان رسیده، تروا در آتش نابود شده و مردی که تصور می‌کرد راهی کوتاه تا خانه در پیش دارد، اکنون در آغاز سفری ایستاده است که سرنوشتش را برای همیشه تغییر خواهد داد.

 کشتی‌هایش آماده حرکت‌اند، خدمه‌اش چشم به افق دوخته‌اند؛ اما دریا دیگر راه بازگشت نیست و از همین لحظه، به بزرگ‌ترین دشمن او تبدیل می‌شود.

پایانی که آغاز راستین است

شب بر فراز دریای اژه سایه انداخته است. جایی در میان امواج بی‌کران، کشتی اودیسئوس با بادبان‌هایی پاره و خدمه‌ای خسته، در مسیری نامعلوم پیش می‌رود. مردی که روزی با تدبیرش دیوارهای تروا را فروریخت، حالا در برابر نیرویی ایستاده است که با هیچ نقشه‌ای نمی‌توان آن را مهار کرد: خشم یک خدا!

پشت سرش، خاکستر تروا؛ پیش رویش، دریایی که پوزئیدون قسم خورده آن را به زندانش بدل کند و در دوردست، جزیره‌ای کوچک به نام ایتاکا؛ جایی که زنی هر شب پارچه‌ای می‌بافد و از هم می‌شکافد و پسری هر روز بزرگ‌تر می‌شود، بی‌آنکه پدرش را بشناسد.

این پایان جنگ تروا بود؛ اما برای اودیسئوس، تازه آغاز راه به شمار می‌رفت؛ راهی که او را به جزیره‌ای می‌برد که کاهویش خاطرات را می‌بلعد، به غاری که غولی یک‌چشم در آن کمین کرده است، و به دنیایی که مرزهای میان انسان، خدا و هیولا دیگر آن‌قدرها هم روشن نیست.

آیا اودیسئوس خواهد توانست خشم پوزئیدون را پشت سر بگذارد؟ آیا پنلوپه تا بازگشت او دوام خواهد آورد؟ و تلماخوس، آن پسر بی‌تجربه چه سرنوشتی در انتظارش است؟

در قسمت دوم، همراه اودیسئوس نخستین گام را در مسیر بازگشت برمی‌داریم؛ سفری که از همان آغاز، نشان می‌دهد راه رسیدن به خانه، بسیار طولانی‌تر و خطرناک‌تر از آن چیزی است که هر کسی تصور می‌کند.
سفر تازه آغاز شده است.

سوالات متداول 

اودیسه چیست؟

اودیسه یکی از دو حماسه بزرگ هومر است که داستان بازگشت اودیسئوس از جنگ تروا به ایتاکا را روایت می‌کند.

اودیسئوس چه کسی بود؟

اودیسئوس پادشاه ایتاکا و یکی از زیرک‌ترین فرماندهان یونانی در جنگ تروا بود.

جنگ تروا چند سال طول کشید؟

بر اساس روایت‌های اساطیری، جنگ تروا حدود ده سال ادامه داشت.

اسب تروا چه بود؟

اسب تروا سازه‌ای چوبی بود که یونانیان با استفاده از آن وارد شهر تروا شدند.

چرا اودیسئوس نتوانست سریع به خانه برگردد؟

بازگشت او با موانع و ماجراهای بسیاری روبه‌رو شد که در ادامه مجموعه به آن‌ها پرداخته می‌شود.

پنلوپه چه کسی بود؟

پنلوپه همسر اودیسئوس بود که سال‌ها در انتظار بازگشت او ماند.

تلماخوس چه نقشی در داستان دارد؟

او پسر اودیسئوس است که در غیاب پدر رشد می‌کند و بعدها نقش مهمی در داستان پیدا می‌کند.

اودیسه و ایلیاد چه تفاوتی دارند؟

ایلیاد بیشتر بر جنگ تروا تمرکز دارد، در حالی که اودیسه ماجرای بازگشت اودیسئوس پس از پایان جنگ را روایت می‌کند.